منوی سایت

 

 

سخن ديگران

   

گالري آثار هنري

 

 

ورود به سایت

 
نام کاربری

رمز عبور

کد امنیتی: کد امنیتی
محل تايپ كد امنيتي

چنانچه تاکنون عضو این سایت نشده اید می توانید با تکمیل فرم مخصوص عضویت به جمع کاربران این سایت بپیوندید و از امكانات مخصوص كاربران استفاده نمائيد .
 

نرم‌افــزار

 

 
سخن ديگران: نگاهی به قدر و لیلة القدر در قرآن
 
نگاهی به قدر و لیلة القدر در قرآن
 
آرش سلیم
 
مرداد 1391
 
درباره «قدر»، «لیلة القدر»، و «نزول قرآن» ابهامات زیادی وجود دارد [1]. مفسرین قرآن قرائت های گوناگونی از این اصطلاحات و مفاهیم ارائه داده اند. جان مایه اغلب این تفاسیر این است که در هر سال شبی وجود دارد به نام شب قدر که در این شب مبارک خداوند امور یک سال عالم را تنظیم و تدبیر می کند. همچنین شب قدر شبی است که در آن شب قرآن نازل شده است. اما درباره چگونگی نزول قرآن در این شب نیز اختلاف نظرهایی وجود دارد؛ برای مثال این که قرآن دفعی (یک باره) و یا تدریجی نازل شده است [2]. در این نوشتار بحث چکیده ای ارائه خواهد شد.


به گمان نگارنده آن چه در این موضوع مغفول مانده است، مفهوم «امر» است. با دلایلی که بر اساس آیات قرآن ارائه می شود خواهیم دید که ابهام در مفهوم «امر» و برداشت نادرست از آیه دخان:4، به نتیجه گیری نادرست درباره شب قدر انجامیده است. برداشت نادرستی که می گوید خدا در شب قدر همه امور عام را برای یک سال تدبیر و تنظیم می کند. در این نوشتار همچنین مدلی از نزول دو مرحله ای کتاب و رسانیدن آیات آن به پیامبر ارائه گردیده است.
 
امید است با توجه و دقت در کلیدواژه «امر» و تمایز بین دو گونه امر زیر، برخی از ابهامات روشن تر شود:
 
الف- «امر» به مثابه رخداد نزول کتاب، و
ب- اموری که در قرآن به مخاطبین قرآن و برای هدایت آن ها امر شده (برای مثال: ذلک امرالله انزله الیکم).
 
1.      صورت بندی مساله با آیات دیگر قرآن
 
به صورت بندی زیر دقت می کنیم:
 
1)      «خزائن» هر چیزی نزد خداوند است که مقدار معین («قدر معلوم») آن را در زمان مقتضی فرو می فرستد
2)      «کتاب حفیظ» و یا «ام الکتاب» نزد خدای «مرسل» و «منذر» است
3)      «ملائکه و الروح» با اذن خداوند برای هر «امری» نازل می شوند
4)      «امر» نزول «کتاب المبین» با «قدر معلوم» از «ام الکتاب» نزد خدا، مانند امور دیگر در شب «قدر» انجام شده است
5)      آیات  کتاب المبین به زبان عربی توسط «روح الامین» به تدریج به پیامبر نازل شده است تا به مخاطب خود ابلاغ کند
6)      قرآن شامل اوامر حکیمی («كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ») است برای انذار و هدایت مخاطبین پیامبر
 
با توجه به موارد بالا و نمودار1، «امرا» در آیه پنجم سوره دخان، رخداد نزول کتاب المبین است (أَمْرًا مِّنْ عِندِنَا إِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ). اما «امر» در آیه چهارم سوره دخان، آن گونه امری است که توسط آیات قرآن برای هدایت به مخاطب ابلاغ شده است (فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ). به عبارت دیگر «فیها» در آیه دخان:4 به قرآن برمی گردد و نه شب مبارک (لَيْلَةٍ مُّبَارَكَةٍ) در آیه دخان:3. علت ابهام اینجاست که در این نوشتار واکاوی می شود.
 
گونه دیگری از «امر» که شاید یادآوری آن بد نباشد به این شرح است: با توجه به آیاتی که در آن عبارت «تلک آیات الکتاب» آمده است و دقت در آیه مریم:64، روشن می شود که هر بار تماس روح الامین برای نزول و یا وحی بخشی از آیات قرآن، نیز یک «امر» است از طرف خدا (وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ). به عبارت دیگر هر رخداد یا جلسه وحی، یک امر است. حال شاید بتوان گفت برای این گونه امر، روح الامین اذن خدا را برای هر بار امر از پیش دارد. یعنی او مسئول تماس با پیامبر است در مشکلات و مسائلی که پیامبر با آن مواجه می شود. اگر چه این گونه امر در استدلال این نوشتار تعیین کننده نیست، اما در روشن تر شدن چگونگی نزول قرآن کمک می کند.
 
مريم: 64
وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ
لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا
و [جبرئيل گفت:] ما جز به فرمان پروردگار تو فرود نمى‏آييم.
از آن اوست آن چه روبروی ما و  آن چه پشت سر ما و آنچه ميان اين دو است، و پروردگار تو فراموشكار نيست.
 
2.      نگاهی به سوره قدر
 
با توجه به صورت بندی مساله در بخش قبل، «شب قدر» از آن جهت با این نام ذکر شده است و از آن جهت مهم است که در آن فرمان های مهمی از فرامین الهی و نزولِ به «قدر» معلوم کتاب به وقوع می پیوندد. یعنی نقطه عطف تعیین کننده ای است. به عبارت دیگر خدا شبی به نام شب قدر ندارد که در آن شب امری را (امور سال را) تدبیر و تنظیم کند! اما از منظر مخلوقاتی که آن امر مهم الهی و رحمت آن امر شامل آن ها می شود، شب بزرگ و مهمی است. امر مورد نظر موجب رحمت در طول سال های زیاد آینده و شامل افراد زیادی خواهد شد. در دخان:6 که در بخش بعد آمده است، بر رحمت بودن امر نزول کتاب تاکید شده است: رَحْمَةً مِّن رَّبِّكَ!
 
به آیات یکم تا چهارم سوره قدر دقت می کنیم:
 
قدر:1 تا 4
إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ
وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ
لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ
تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمْرٍ
 
ضمیر «انزلناه» در قدر:1 به کتاب یا همان «کتاب المبین» دخان:2 بر می گردد؛ اما لزوما در آن شب و بلافاصله به پیامبر نازل نشده است. حتی ممکن است مدت ها قبل از نزول قرآن به پیامبر باشد. در این شب امر نزول کتاب المبین توسط ملائکه و الروح انجام شده است. شروع تنزیل و خواندن آیات قرآن توسط روح الامین برای پیامبر، ممکن است در زمان دیگری صورت گرفته باشد. چنان که آیه قدر:2 دلالت دارد بر این که پیامبر نمی داند و یا درک نکرده (نخواهد کرد) که شب قدر چیست!
 
این که امور جهان چگونه توسط خداوند و به واسطه ملائکه و الروح مدیریت می شود (فَالْمُدَبِّرَاتِ أَمْرًا)، شاید برای همیشه راز سر به مهر بشر بماند. اما به معنای آن نیست که بشر قادر به کشف قوانین جاری در هستی نیست. مشکل شاید لحظه خیلی خیلی نزدیک به لحظه صفر شروع هر امری است؛ همان «وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ» و «وَإِذَا قَضَى أَمْراً فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُن فَيَكُونُ». برای مثال اخیرا دانشمندان نقشه گسترش یونیورس را از زمان مهبانگ تا کنون، با استفاده از فسیل های تشعشعات در کیهان، بازسازی کرده اند. به نقطه صفر آفرینش و یا هست شدن یونیورس تا حد چند میلیونیم ثانیه نزدیک شده اند. اما پشت دیواری خیلی نزدیک به نقطه صفر گیر کرده اند. نمی دانند در حوالی زمان صفر مهبانگ، یونیورس چگونه بوده است.
 
در پرانتز بد نیست یادآوری شود که به گمان نگارنده هزار ماه (أَلْفِ شَهْرٍ) در آیه قدر:3، با توجه به سایر موارد مشابه، بیان کننده اهمیت کیفی است و نه این که بیان کننده عدد دقیقی باشد.
 
برای فرق بین «کتاب المبین» و «قرآن»، به بخش 4 و نمودار یک در صفحه آخر این نوشتار مراجعه شود.
 
3.      نگاهی به سوره دخان
 
برای فهم بهتر، آیات اولیه در سوره دخان را چنین می خوانیم:
 
وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ: ﴿آیه 2﴾
فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ؛ ﴿آیه 4﴾
أَمْرًا مِّنْ عِندِنَا إِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ (آیه 5)
رَحْمَةً مِّن رَّبِّكَ... (آیه 6)
کتاب مبین:
در آن تفریق هر امر حکیمی؛
امری از نزد ما که ما مرسلین هستیم
رحمتی از خدای تو...
 
آیه دخان:3 عمدا آورده نشده است تا موجب ابهام نگردد. آیه دخان:3 به اصطلاح در پرانتز به مبارک بودن شبی که در آن کتاب نازل شده است اشاره دارد و این که خدا منذر است: إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُّبَارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنذِرِينَ . در دخان:5 بر همین امر («امرا») مرسل و ارسال کتاب از نزد او تاکید شده است.
 
علت ابهام برداشت رایج، ارجاع «فیها» به «لَيْلَةٍ مُّبَارَكَةٍ» در آیه دخان:3 می باشد. ابهامی که به چنین نتیجه گیری انجامیده است: در هر سال یک شب قدر مشخص وجود دارد که همه امور مربوط به سال آینده توسط خدا تدبیر و تنظیم می گردد. در حالی که با استدلال زیر خواهیم دید که «فیها» به کتاب المبین بر می گردد و آن چه در قرآن آمده است. چکیده استدلال درباره آیه دخان:4 و این که فیها به کتاب اشاره دارد و نه به شب؛ در سه محور 1) آیات و قرآن حکیم، 2) امرالله و یامرکم، و 3) یفرق به شرح زیر است:
 
1. 
2. 
3. 
3.1.آیات و قرآن حکیم
 
در تعدادی از سوره های قرآن آیه ای وجود دارد که با ضمیر اشاره «تلک» (این) به دسته ای از آیات قرآن یا سوره ای که قرار است در آن تماس به پیامبر نازل و یا رسانده شود، اشاره می گردد. در این گونه آیات به روشنی می توان دریافت که اولا کتاب بخش بخش به پیامبر نازل می شده است؛ دوما در بسیاری از این آیات، قرآن و کتاب و ذکر، «حکیم» توصیف شده  است؛ سوما در برخی ازاین آیه ها آمده است که آیات فرستاده شده، برای پیامبر تلاوت می شده است. برخی از این گونه آیات که تعدادی از آن ها برای نمونه در زیر آورده شده است: بقره:252، جاثیه:6 ، آل عمران:108، رعد:1، حجر:1، یونس:1، یوسف:1، هود:1، نمل:1، قصص:2، یس:2، لقمان:2، و هود:1.
 
بقره:252
 تِلْكَ آيَاتُ اللّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ
اين آيات خداست كه به درستى آنها را بر تو مى‏خوانيم، و بى‏شك تو از پيامبرانى
 
جاثیه:6
تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللَّهِ وَآيَاتِهِ يُؤْمِنُونَ
اين آيات خداست است كه آنها را به درستى بر تو مى‏خوانيم، پس بعد از خدا و آيات او به كدام سخن ايمان مى‏آورند
 
آل عمران:58
ذَلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الآيَاتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ
اينها كه بر تو مى‏خوانيم از آيه‏ها و ذکر حکیم است
 
 
رعد:1
المر تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ وَالَّذِيَ أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ الْحَقُّ وَلَـكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يُؤْمِنُونَ
الف، لام، ميم، را. اين آيات كتاب است، و آنچه از پروردگارت به سوى تو نازل شده حق است، ولى بيشتر مردم ايمان نمى‏آورند
 
حجر:1
الَرَ تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ وَقُرْآنٍ مُّبِينٍ
الف، لام، را. اين آيات كتاب و قرآن مبین است
 
یونس:1 . لقمان:2
تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْحَكِيمِ
این آیات کتاب حکیم است
 
یس:2
وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ
و قرآن حکیم
 
هود:1
الَر كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِن لَّدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ
الف، لام، را. كتابى است كه آيات آن استحكام يافته، سپس از جانب حكيمى آگاه تفصیل داده شده است
 
لازم به یادآوری است که در برخی آیات از عبارت «تلک حدودالله» استفاده شده است.
 
بنابراین قرآن و آیات آن، «حکیم» می باشند. از طرف دیگر می دانیم که موضوع بسیاری از آیات قرآن، ابلاغ یک «امر» است به مخاطب. با در نظر گرفتن نمونه آیات بخش بعد که این گونه آیات قرآن را «امرالله» توصیف کرده است، می توان نتیجه گیری کرد که کتاب المبین و قرآن شامل هر «امر حکیم» می باشد- همان آیه دخان:4 که بیان می کند: فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ. 
 
3.2.امرالله و یامرکم
 
اگر چه می دانیم اکثر آیات قرآن حاوی امر خداوندست، اما در زیر برای نمونه عباراتی از آن دسته آیاتی آورده شده است که به طور مشخص در آن ها تاکید شده است که این امر خداوند است و یا این که تاکید شده است خدا به شما امر می کند:
 
طلاق:5
ذَلِكَ أَمْرُ اللَّهِ أَنزَلَهُ إِلَيْكُمْ...
اين است امر خدا كه که بر شما نازل کرده است...
 
طلاق:12
يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
فرمان [خدا] در ميان آنها فرود مى‏آيد، تا بدانيد كه خدا بر هر چيزى تواناست
 
سجده:24 و انبیا:73
وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا
از آنها پيشوايانى قرار داديم كه به امر ما هدايت مى‏كردند
 
جاثیه:17
وَآتَيْنَاهُم بَيِّنَاتٍ مِّنَ الْأَمْرِ
و دلايل روشنى در امر به آنان عطا كرديم
 
نساء:58
إِنَّ اللّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤدُّواْ الأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا
همانا خدا به شما امر می کند كه سپرده‏ها را به صاحبانش پس دهيد
 
 
اعراف:29
قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ...
بگو خدای من به قسط امر کرده است...
 
یوسف:40
إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِيَّاهُ...
حكم فقط از آن خداست [و] امر کرده است غير او را نپرستيد
 
3.3.یفرق
 
«فرق» را جدا کردن معنی کرده اند. اما این جدا کردن به مفهوم سوا کردن نیست. بلکه «فرق» به مفهوم مشخص بودن تمایز  بین چیزهاست. فرقان به معنی فرق گذاشتن است. همچنین می دانیم که در قرآن، اصطلاح  «فُرقان» در توصیف کتاب های آسمانی منجمله خود قرآن به کار رفته است: تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا؛
بزرگ است آن کس که اين فرقان را بر بنده خود نازل کرد تا جهانيان را بيم دهنده ای باشد (فرقان:1) . بنابراین جای شگفتی نیست اگر در دخان:4، فعل «يُفْرَقُ» برای مفهوم متمایز ((distinctive و یا مشخص  بودن هر امری در قرآن به کار گرفته شده باشد: فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ.
 
4.      نزول کتاب در دو مرحله
 
در این رابطه به دو آیه زیر توجه می کنیم:
 
اسرا:105 و 106
 
وَبِالْحَقِّ أَنزَلْنَاهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلاَّ مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا
آن را به حق نازل کردیم و به حق (به پیامبر) فرستادیم، و نفرستادیم مگر برای بشارت و هشدار
 
وَقُرْآناً فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنزِيلاً
و قرآن را به تفاريق نازل کرديم تا تو آن را با تانی بر مردم بخوانی و نازلش کرديم- نازل کردنی
 
در آیه اسرا:105 دو مرحله نزول کتاب را می توان به خوبی مشاهده کرد:
 
مرحله یکم-  امرِ نزول کتاب (انزلناه)، و
مرحله دوم-  وحی و رسانیدن آن به پیامبر (نزل).
 
سپس در آیه اسرا:،106، مرحله دوم مبنی بر وحی یا خواندن بخش بخش قرآن به پیامبر توضیح داده شده است. به عبارت دیگر شاید بتوان گفت «انزلناه» به «کتاب المبین» اشاره دارد، اما اشاره «فرقناه» به قرآن است. درست است که مطالب قرآن همان مطالب کتاب المبین است، اما قرآن نسخه عربی متناسب با محیط و فرهنگ مردم مخاطب قرآن می باشد. این نسخه عربی توسط روح الامین که مامور وحی پیامبر است به پیامبر وحی می شود (شعرا:192 تا 195). یعنی اگر فرض کنیم قوم دیگری باشند که به هدایت نیاز داشته باشند،  ممکن است خداوند فرشته دیگری را  مامور کند تا «کتاب المبین» را به زبان همان قوم به پیامبر برگزیده آن قوم برساند. در این حالت مطالب کتاب متناسب با شرایط و فرهنگ آن قوم به پیامبرشان وحی می شود.
 
5.      سخن پایانی
 
در قرآن آیاتی وجود دارد که دلالت بر «القای» روح و کتاب دارد؛ برای مثال: وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِن لَّدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ (نمل:6) و يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ (غافر:15). با توجه به این که خدا همه جا چه در آسمان و چه در زمین حضور دارد (وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاء إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ)، می توان گفت که هیچکدام از دو مرحله «نزول» کتاب که در بخش 4 بیان گردید، شامل بعد فیزیکی برای طی فاصله نمی شود. از طرف دیگر تا اینجا فرض می کردیم که شروع کننده تماس، خدا و از بالاست! اما اگر کسی بتواند به مرحله ای از کمال برسد که شایستگی وصل شدن را کسب کند، القا و وحی میسر می گردد. یعنی در این حالت خود فرد انسانی شروع کننده تماس است. بالا و پایینی وجود ندارد. فرد می تواند در حد توانش از امری (کتابی) که در مرحله یک نازل شده است بگیرد. حتی ممکن است خود فرد تشخیص ندهد؛ اما در مراحلی از جستجوگری و طلب، اموری بر او ناگهانی آشکار می گردد که سالیان دراز بر او پوشیده بوده است. با این حساب شاید بتوان از شب قدر و یا شب قدرهای هر فرد در طول زندگانی او سخن گفت.
 
اینجا دیگر «الروح» یا فرشته مشخصی واسطه نیست. «روح» خداست. توجه کنیم که این القای «روح» با «نفخ» یا دمیدن روح در خلقت، آن طور که در [3] و [4] بحث شد، اشتباه گرفته نشود. اینجا القای روح است. خلاصه این که ممکن است در این مورد واسطه ای به اسم ملائکه و روح تمثیل باشد و روح همان روح خدا باشد!
 
در پایان لازم به یادآوری است که هدف از اشاره به بحث القای روح در این بخش، ورود به بحث چگونگی و مکانیزیم وحی نبود. به اشاره کوتاهی در رابطه با موضوع این نوشتار بسنده شد.
 

 
 

 

پانوشت
 
[1] تأملی در معنا و مفهوم «لیله القدر» ، حسن یوسفی اشکوری، مرداد 1391، سایت ملی-مذهبی
 
[2] چگونگي نزول دفعي و تدريجي قرآن کريم، عبدالله جوادی آملی، مرداد 1391، سایت تابناک
 
[3] قرآن و آفرینش تدریجی- انشاء در خلقت (1)، آرش سلیم، اردیبهشت 1391، سایت رادیو زمانه
 
[4] قرآن و آفرینش تدریجی- انشاء در خلقت (2) ، آرش سلیم، اردیبهشت 1391، سایت رادیو زمانه
 

 



کلمات کليدي :

ارسال شده در مورخه : شنبه، 28 مرداد ماه ، 1391 توسط admin

 


مرتبط با موضوع :

 گفتگو با آیت‌الله سید حسین صدر  [يكشنبه، 4 خرداد ماه ، 1393]
 زن را بزن!  [پنجشنبه، 26 دي ماه ، 1392]
 از پیامبران بدون اجرت  [يكشنبه، 3 آذر ماه ، 1392]
 پسرخواندگی قبائل قریش  [چهارشنبه، 1 آبان ماه ، 1392]
 نقدی بر قانون مجازات اسلامی (2)  [چهارشنبه، 6 شهريور ماه ، 1392]
 حقوق زنان در دین زرتشتی  [پنجشنبه، 28 ارديبهشت ماه ، 1391]
 از مسیحیت یوسف‌ندرخانی تا اسلام علی  [شنبه، 6 اسفند ماه ، 1390]
 پیامبر در آیات قرآن  [شنبه، 10 دي ماه ، 1390]
 تراژدی کودکانه  [پنجشنبه، 8 دي ماه ، 1390]
 بازخوانی پوشش زنان  [شنبه، 9 مهر ماه ، 1390]

با عرض پوزش : ارائه نظر و پیشنهاد در مورد این مطلب مقدور نیست .

امتیاز دهی به مطلب

 
امتیاز متوسط : 5
تعداد آراء: 1


لطفا رای مورد نظرتان را در مورد این مطلب ارائه نمائید :

عالی
خیلی خوب
خوب
متوسط
بد

 

اشتراک گذاري مطلب

 

 

انتخاب ها

 
 گرفتن پرينت از اين مطلب گرفتن پرينت از اين مطلب

 

 

  

PHPNuke Farsi [MT Edition] Project By PHPNuke.ir

 

mashhadteam.ir