سلسله دروس عبدالحميد معصومي تهراني تحت عنوان: بررسي ريشهها و علتهاي عقايد و انديشههاي ديني
در مباحث قبل، بنيانهاي اساسي و اصول دين توتميسم را كه عبارت از اعتقاد به تقدس توتم، اعتقاد به مانا و اعتقاد به تابوها بودند مورد بحث و بررسي قرار داديم و در اين مبحث، به اهم مناسك و آداب، كه ميتوان آنها را فروع دين توتم پرستي شمرد به اختصار اشاره ميكنيم.
مناسك ديني در مذهب توتميسم در واقع بيشتر، چيزهايي است كه در اطراف تابوها دور ميزند و به علاوهي برخي مراسم دربارهي تقدس توتمها و چگونگي اجراي آنهاست، كه معمولا در ضمن جشنها و شعائر مذهبي انجام ميشوند.
بنابراين مناسك ديني توتميسم را بايد به دو گونه تقسيم بندي كرد. 1- مناسك سلبي يا محرمات و تابوها، كه غالبا جنبهي منفي دارند. 2- مناسك ايجابي يا واجبات كه كارهايي هستند مثبت و به علاوهي پارهاي اساطير و افسانههاي مربوط به توتمها و اجداد و قهرمانان قبيله، كه در اجراي مراسم نقل ميشوند.
مناسك سلبي يا محرمات در توتميسم
بيشتر مناسك ديني در توتميسم جنبهي سلبي دارند؛ يعني محرماتي هستند كه دربارهي رعايت مقررات تابوها انجام ميشوند. به عبارت ديگر اساس مناسك آن دين را مناسك سلبي تشكيل ميدهند و مناسك ايجابي، مناسك و آداب بسيار فرعي به شمار رفته و در اقليت هستند. زيرا چنانكه قبلا عرض شد، تابوها و محرمات و شرايط آنها در جامعههاي بدوي، اساس امور اخلاقي و اجتماعي را تشكيل ميدهند.
مهمترين مناسك سلبي يل محرمات (تابوهاي) توتميسم را ميتوان به سه دسته تقسيم كرد:
1- ممنوعات و محرمات دربارهي توتم.
2- مسايل مربوط به منع ازدواج مردان و زنان هم توتم.
3- محرمات و ممنوعات مربوط به مراسم سوگواري و آثار مردگان و نوبالغين.
در ميان همهي قبايل توتم پرست در مناطق مختلف، كشتن و خوردن توتم و يا هر استفادهاي كه از توتم ميتوان كرد، حرام و ممنوع است.
ممنوعات و محرمات دربارهي توتمها
جرج گري- George Grey گزارش داده است كه در ميان توتمپرستان استراليا، كشتن توتم و خوردن آن سخت ممنوع است و مرتكبين چنين كاري شديدا مجازات ميشوند.
در ميان بوميان مناطق ديگر نيز اين قانون به سختي و با دقت رعايت ميشده است. از اين رو اين موضوع، يعني رعايت ممنوعات دربارهي توتمها، يكي از اساسيترين موضوعات و موارد تابويي در جامعهي توتمپرستي است.
البته اين امر بسيار حرام و ممنوع، در بعضي اوقات در ضمن جشنهاي رسمي مذهبي جايز و بلكه مستحب ميشود. چنانكه در ضمن مناسك ايجابي عرض خواهم كرد، هر سال لااقل يك بار توتمپرستان، توتم خود را اگر حيوان باشد،با تشريفاتي ميكشند و از گوشت و خون و حتي استخوان آن ميخورند تا از نيروي مقدسي كه در توتم متمركز است كسب كنند و متبرك شوند و ارتباط خوني و جسمي و روحي خود را با توتم تجديد كنند.
منع ازدواج با طبقهي محارم توتمي
مسايل مربوط به منع ازدواج مردان با زنان هم توتم در دين توتميسم، دامنهي گستردهاي دارد. قانون معروف «بيگانه همسري- Exogamy» اساس روابط ازدواج توتم پرستان را تعيين ميكند و در ميان همهي قبايل توتمپرست، به طور يكسان رواج دارد و مورد قبول است.
فرازر يك كتاب بزرگ چهار جلدي بنام «توتميسم و بيگانه همسري- Totemism and Exogamy» نوشته است كه بسيار كتاب جامع و خوبي است. او در آن كتاب در مسئلهي توتميسم و قانون بيگانه همسري و مقررات منع ازدواج با محارم توتمي، تحقيقات عميقي كرده كه گوشهاي از آن را عرض ميكنم.
«همهي افراد يك قبيله، كه نام يك توتم بر آنها اطلاق ميشود، با يكديگر هم خون و محرم شمرده ميشوند؛ از اين رو مردان نميتوانند با زنان ازدواج نمايند و يا هر نوع رابطهي جنسي مجاز و غير مجاز برقرار كنند. در استراليا، كيفر داشتن رابطهي جنسي با زني از قبيلهي هم توتم و ممنوع، مرگ است. در اين مورد هيچ تفاوتي ميان زني كه با او رابطهي جنسي صورت گرفته نيست كه از افراد يك قبيله يا متعلق به قبيلهي ديگري كه با مرد هم توتم است باشد. مردي از طايفهي محرم كه با زن رابطهي زناشويي برقرار كند، بوسيلهي افراد طايفهي خود مورد تعقيب قرار ميگيرد و كشته ميشود؛ و آن زن نيز به هم چنين كيفري ميرسد. با اين حال در بعضي موارد اگر آن دو موفق شوند مدتي خود را از دست تعقيب كنندگان دور نگاهدارند، ممكن است جرم آنها فراموش شود».
بنابراين دايرهي شبكه محارم جنسي در توتميسم بسيار وسيعتر از اديان قديم و متكامل امروزي؛ و مفهوم آن، با مفهوم رايج در ميان جوامع پيشرفته متفاوت است. بدين معنا كه افراد يك قبيله يا طايفه و يا قبايل متعدد كه مربوط به يك توتم باشند، با يكديگر هم خون و خويشاوند توتمي هستند و در نتيجه محرم شمرده ميشوند؛ و مردان و زنان نميتوانند با هم ازدواج كنند. به عبارت ديگر ملاك و مناط حرمت و ممنوعيت جنسي در توتميسم، خويشاندي توتمي است، نه خويشاوندي نسبي يا سببي، كه در اجتماعات مترقي مناط حرمت هستند. از اين جهت در جامعهي توتميستي، مثلا اگر برادر مربوط به يك توتم باشد با خواهرش كه مربوط به توتم ديگر است ميتواند ازدواج كند.
روي اين مبنا، همهي مردان يك طايفه و طوايفي كه با هم خويشاوندي توتمي دارند، با هم برادر و زنان آنها با هم خواهر و مردان نسبت به كودكان قبيله پدر يا عمو، و همهي زنان به كودكان قبيله مادر شمرده ميشوند.
اين مقررات و مناسك سلبي مربوط به ازدواج در بعضي قبايل ديگر داراي لوازم ديگري نيز هست، يعني ممنوعيتهاي ديگري هم دارد كه فرويد موارد زيادي از آنها را در كتاب خود «توتم و تابو» نقل نموده است، كه به طور مثال به اين مورد اشاره ميكنم:
«قبيلهي «باتا» در سوماترا معتقدند كه در خلوت قرار گرفتن يك مرد با يك زن، بطور حتم به بروز محبت قلبي ناشايسته منجر ميشود، و از آنجا كه اين افراد وقتي مرتكب اعمال جنسي با خويشاوند نزديك ميشوند، بايد انتظار سختترين مجازاتها را داشته باشند، طبيعي است كه در صدد بر ميآيند كه با اين نوع منعها خود را از هر نوع وسوسهي احتمالي در امان نگاهدارند».
چنانچه به اين موارد دقيق توجه كنيم، خواهيم ديد كه بسياري از ممنوعيتهايي كه امروزه در اديان متكامل تعريف ميگردد برگرفته از همين قوانين ابتدايي توتمي است كه بر اساس همان صيانت قلبي در بين اديان رسوخ كرده. چنانچه در مبحث تطبيقي احكام ابتدايي و مترقي عرض خواهم كرد، خواهيم ديد كه تعداد بسياري از احكامي كه در اديان مترقي وارد شده برگرفته از اديان ابتدايي بوده و اين در حالي است كه اساس دين اسلام از اينگونه احكام بدوي تهي است. زيرا اسلام مسايل را بر اساس واقعيتهاي مستمر مورد توجه قرار داده است، در صورتي كه وضع احكام بر اساس سلايق و فرهنگها قرار دارد.
مناسك سلبي مربوط به آيين سوگواري و نوبالغين
نوع ديگر مناسك سلبي در توتميسم، چنانكه پيش از اين تحت عنوان «اشخاصي كه گاهي تابو ميشوند» عرض كردم، مربوط به آيين سوگواري است. نوبالغين هم كه ميخواهند به جرگهي بزرگان وارد شوند، بايد يك رشته مناسك سلبي را متحمل شوند. بازماندگان مرده پس از فوت متوفي مدتي بايد از خيلي چيزها پرهيز كنند. فرازر در اين باره گفته است: در ميان بيشتر قبايل ابتدايي محرمات مردگان داراي حدت خاص است.
در ميان قبايل مائوري همهي كساني كه به مرده دست زدهاند، يا در مراسم تدفين او شركت نمودهاند، نجس و تابو شمرده ميشوند، و تا مدت زيادي از هر نوع معاشرت با ديگران محروم ميمانند؛ حتي مدتي با كسي سخن نميگويند، بلكه با ايماء و اشاره نيازهاي خود را برآورده ميكنند. بازماندگان متوفي و كساني كه در مراسم سوگواري او شركت كرده و يا به ميت دست زدهاند بايد تا مدت زماني از كار كردن و حتي غذا خوردن به حد معمول پرهيزكنند. در حقيقت آنها بايد نوعي روزه بگيرند و به خودشان زحمت دهند و از خيلي چيزهاي عادي بپرهيزند، تا آثار پليدي مرده از آنها دور شود. علت اين پرهيزها را ميتوان عقيدهي انسان ابتدايي دربارهي روح خطرناك و شيطاني مرده كه با تن و روح آنها همراه شده است، دانست.
هم چنين در مورد نوبالغين و نوجواناني كه ميخواهند به جرگهي بزرگان بپيوندند و به شركت در مراسم و شعائر ديني راه يابند، بايد پارهاي مناسك سلبي و پرهيزهايي را متحمل شوند. به عبارت ديگر، در آيين توتميسم تشرف به مراسم آن دين مشروط بر تحمل رياضت و قبول مشقت و انجام روزههاي سخت است، تا بدان وسيله تزكيهاي در آنها پيدا شود و قابليت ورود به دايرهي دين را داشته باشند.
مثلا بر آنها واجب ميشود كه مدتي از مردم دوري كنند و تحت نظر كاهن و جادوگر قبيله به مراقبت پردازند، و از بسياري چيزها كه در اوقات معمولي بر آنها مباح و جايز است بپرهيزند؛ مانند خوردن غذاي كافي و معاشرت با ديگران كه از حد معمول آنها خودداري ميكنند. آنها اين مناسك سلبي را براي تقرب جستن به معبود و توتم نميكنند، بلكه براي پرورش و آمادگي خود براي ورود به جامعه انجام ميدهند.
آثار و بقاياي اينگونه مناسك سلبي توتمپرستي، در بعضي اديان متكامل نيز به شكلهاي ديگر ديده ميشود. مثلا در دين مسيحيت آداب «غسل تعميد» كه شرط ورود نوبالغين و كودكان به جرگهي متدينان و تشرف بدين مسيح است، وسيلهي بلوغ ديني شمرده ميشود. هر چند اين آداب غسل تعميد امروزه در بين مسيحيان شكل و سياق ديگري پيدا كرده و حتي شكل غسل (در آب رفتن يا شستن بدن در آب) را هم از دست داده است. يا در ميان بعضي سلسلههاي صوفيان اسلامي، رسم بر اين است كه هر كس بخواهد به مسلك تصوف مشرف شود، بايد قبلا تحت نظر مرشد و پير طريقت، كارهايي سلبي انجام دهد؛ مثلا بايد غسل مخصوصي كند و پس از تحمل رياضتها، به نيت تشرف، تزكيهي نفس پيدا نمايد تا به جرگهي صوفيان و سالكان وارد شود. اينگونه آداب را ميتوان آثار مناسك سلبي نوبالغين توتميست به جرگهي بزرگان دانست.
ادامهمبحث مناسك و آداب توتميسم
ابتداي مبحث تابوها
ابتداي مبحث توتميسم
کلمات کليدي : | 
